- प्रेममान डंगोल
नेवाः समुदायय् गुंपुन्हिया नामं चर्चित थ्व पुन्हि हनेगु झ्वलय् दँय्दँसं श्रावण शुक्ल एकादशी कुन्हुनिसें फ्वयातःगु चुलिंजाःगु क्वाति दायेकाः त्वनेगु याइ । क्वाति धायेसात गुताजि बूबः, चिग्वःगु कय्गु, तग्वःगु कय्गु, ग्वःमाय्, मस्यां, भुति, मुस्या, सिमि, चना, बकुलाः आदि ल्वाकः छ्यानातःगु दइ । गुंपुन्हि कुन्हु क्वाति दान यानाः तिनि थःपिन्सं नयेगु चलन दु । नेवाः समुदायय् थुकुन्हु गुता थीथी नसा, गुंगू हितिया लः त्वनाः न्हिं छजु लं गुन्हुयंक गुजु फिनाः गुंगू थीथी बौद्ध बहालय् चाःहिलाः बहिद्यः स्वयेमाःगु चलन दु । थीथी बुद्ध विहारय् बहिद्यः ब्वयेगु धकाः बुद्धया मूर्ति व तग्वःगु जाकि, चिग्वःगु जाकि, लुँया आखः, वहःया आखलं च्वयातःगु नामसंगिती स्तोत्र, पौभाः, पुलांगु लं, थलबल, बौद्ध जातक बाखं दुगु पौभाः आदि नं ब्वयातइ । ताःहाचःया खुसिबहिली “ज्यामति सिलपत्ता” धकाः मिस्तय्सं पुनीगु पुलांगु थीथी लं ब्वयातइ । अथे हे तुं केशचन्द्र परावर्त महाविहार इतुंबहालय् गुरुमापाया बाखं च्वयातःगु पौभाः व विक्रमशील महाविहार थंबहिली सिँह सार्थबाहु (चकंद्यः) या सिँहलद्विप यात्राया पौभाः व लुँया आखलं च्वयातःगु नामसंगीति स्तोत्र प्रज्ञापारमिता ब्वयातइ । थथे ब्वयेगु झ्वलय् नेवाः समुदायं नयाः वयाच्वंगु थीथी कथंया मरिचरि नं ब्वयातइ ।
ज्यापुन्हि, रक्षा वन्धन, ऋषि तर्पणी व श्रावणी नं धाइगु थ्व गुंपुन्हि नखःयात क्वाति त्वनेगु पुन्हि नं धाः । थ्व पुन्हियात दक्व जात व धर्मावलम्वीतय्सं समान रुपय् धार्मिक सहिष्णुतायाकथं हनाः वयाच्वंगु खनेदु । थ्व पुन्हि शैव, हिन्दु व बौद्धमार्गीतय्गु तःधंगु नखः खः । थुकुन्हु सिलुया मेला रसुवाय्, मणिलिङ्गेश्वर (मणिचुड दह) सक्वय्, यलय् क्वन्तिइ अनन्तलिंगेश्वर महाद्यः, ख्वपया नगरकोट डाँडाया पुखू, भोतया चण्डेश्वरीया रक्तचन्दन वनय् दुगु सिलुतीर्थ आदि थासय् तःधंगु मेला जुइ ।
गुंपुन्हि कुन्हु “ब्यांजा नकेगु” धकाः किसानतय्सं बँुइ वनाः ब्यांचायात जा नकेगु चलन दुगुलिं नं थ्व नखःयात ब्यांजा नकेगु नखः” नं धायेगु याः । नेपालय् १७ औं शताब्दी ब्यांयात पुजा यायेगु चलन दयेधुंकूगु खँ इतिहासय् दुगु संस्कृतिविद्तय् धापू दु । क्वखं थः मस्त ब्वलंकाः ब्वयेकाः हसें नसा मालेगु ई नं जूगुलिं थ्व कुन्हु क्वःया जंक्वः धकाः छगू भाग जा कःसिइ तयेगु चलन दु । थ्वहे इलय् सिनाज्या म्ये व सिलु म्ये नं हालेगु याः । थथे हे बौद्धतय्सं साउन महिनाय् गुंला नखः हनेगु व लच्छियंक स्वयम्भुइ वनेगु याइ । सुथ न्हापां बाजं थानाः वनीपिं नं यक्व हे दइ ।
हिन्दुमार्गीतय्सं गुंपुन्हिकुन्हु सुथ न्हापां दनाः म्वःल्हुयाः पुलांगु जनै त्वःताः न्हूगु जनै चीमाःगुलिं नं जनैपुन्हि धाःगु खः । अथे हे नेवाःतय् खुथी कर्माचार्य, गुरुवाचार्य, जोशी, पःमाय्, अमात्य व राजभण्डारीपिन्सं नं न्हूगु जनै चीमाः । ब्रम्हु व पुरोहिततय्सं जनै (रक्षा सूत्र) चिकाः बी । पुरोहितपिन्सं जनै चिकीबलय् थथे मन्त्र ब्वनी ।
“येन बद्धो बली राजा दान भिन्द्रो महावल
तेन त्वां प्रतिवध्नामि रक्षे मां चलनमाचलः ।”
अर्थात “गुम्ह भगवानं तसकं वलवान, दानव राज बलियात रक्षा यात वहे रक्षा मन्त्रं जिं छंन्त चिनातया । हे रक्षा सूत्र ! निश्चय जुयाः रक्षा यानाच्वं ।” धकाः थथे रक्षा वन्धन चीबलय् दैत्य राजा बलिया दानशीलता व सत्य निष्ठा लुमंकाः मन्त्र ब्वनेगु परम्परा दु । जनैलय् छ्यलीगु सुकाय् ओमकार, अग्नी, सर्प, सोम, पितृ, प्रजापति, अनिल, यम व विश्वदेवयात यज्ञोपवितं आव्हान यानातःगु दइ । थथे जनै चित धाःसा दच्छियंक छुं नं ल्वचं मकइगु व बांमलाःगु तत्वं थीफइमखु धइगु धारणा दु । स्वन्तिया लक्ष्मीपूजा कुन्हु ल्हातिइ चिनातःगु जनै फ्यनाः साया न्हिपनय् चिनाः सायात पुजा यात धाःसा सीधुंकाः सायागु न्हिपं ज्वनाः वैतरणी खुसि छिनाः स्वर्गय् वने दइगु जनविश्वास दु । अथे तुं पुरोहितपिन्सं यज्ञमानयात न्हूगु जनै म्हय् तयेकीबलय् थथे मन्त्र ब्वनेगु याइ –
“यज्ञो पवीतं परमं पवित्रं प्रजापतेर्यत्सहजं पुरस्तात्
आयुष्यमग्य्रं प्रतिमुञ्च भुभ्रं यज्ञोपवीतं बलमस्तुतेज ।।”
