यःमरि पुन्हि

– कल्याण मित्र

नेवाःत नखःचखःया ल्याखय् तसकं तःमि । नेवाः संस्कृति व सम्पदा हलिमय् हे लोकंह्वाः । नेवाःतय् थीथी नखःचखः हनेगु झ्वलय् यःमरि पुन्हि बिस्कं विशेषतां जाःगु नखः खः । नेवाः संस्कृति व संस्कारलिसें स्वापू दुगु यःमरि पुन्हिबलय् दय्कीगु यःमरिया थःगु हे पहःया मौलिक विशेषता दु । नेपाःया आदिवासी नेवाःतय्सं मंसीर शुक्लपक्ष थिंलाथ्व पुन्हिखुन्हु थ्व नखः हनेगु याइ । कृषिप्रधान देय्या नेवाःतय् न्हूगु बाली छेँय् दुतिनाः न्हूगु वाया जाकिचुंयागु यःमरि दय्काः नयेगु याइ ।
नेवाःतय्सं जक दय्काः नइगु यःमरि दय्कीगु नं थःगु हे पहः दु । न्हूगु वाया जाकिं दय्कीगु जाकिचुं लस्सादार जुइमाः । न्हापान्हापा तौली वाया जाकि दइगु । आः ताइचिन जाकि छ्यलेगु याइ । चाकु व हाम्वःचुं तयाः दय्कीगु शंख आकारया यःमरियात ‘बायो’ धाइ । यःमरिया मेगु आकार स्वकुं लाइ । थुकियात ‘मायो’ धाइ । ‘मायो’ दुने चाकु व हाम्वः तइमखु । थ्व मायोबायो धाःगु आगम परम्पराकथं श्रृष्टिया आदि पुरुष व आदि शक्तिया अर्थात् मिजं व मिसाया प्रतीक खः ।

यःमरि पुन्हिखुन्हु न्हूगु वा तइगु भकारिइ द्यःने यःमरि तयाः पूजा यायेगु चलन धइगु नेवाःतय्गु थःगु हे संस्कार खः । भकारियात लक्ष्मीद्यः भाःपियाः पूजा याइ । पूजा यायेबलय् जाकिचुंया गणेद्यः, कुबेर, लक्ष्मी व थुपिं द्यःतय्गु बाहां तिच्छुँ, कावलि, ख्याः नं दय्केगु याः ।
यःमरि दय्केबलय् ल्वहंचामरि नं दय्की । ल्वहंचामरि द्यः पुज्यायेत छ्यलीगु खः । स्वनिगःदुने थीथी द्यःतय्गु रथयात्रा वा खःजात्रा यायेबलय् नं ल्वहंचामरि, चतांमरि व यःमरि ह्वलेगु चलन दु । अथे ह्वलाहःगु यःमरि कायेफत धाःसा काय् बुइ धइगु जनविश्वास दु । मस्तय्त निदँ, प्यदँ, च्यादँ व झिंनिदँ बुन्हिबलय् यःमरि क्वखाय्केगु चलन दु । ग्वःदँ दुगु खः, उलि हे यःमरिया माःहनाः क्वखाय्की । १२ दँ दइबलय् १२ गः यःमरि क्वखाय्कीगु बाहेक निगः, प्यंगः व च्यागः यःमरि क्वखाय्कीबलय् यःमरिदुने न्यागः आखे तयेगु चलन दु । थथे न्यागः आखे तयेगुया अर्थ पञ्चतत्व वा पञ्चबुद्धया प्रतीककथं कयातःगु दु । यःमरियात हे पञ्चतत्वकथं कयातःगु दु । अग्नि, जल, वायु, आकाश व धरतीयात पञ्चतत्व धाइ । यःमरि दुने धरतीया रुपय् जाकिचुं, अग्निया रुपय् चाकु, जलया रुपय् लः, आकाशया रुपय् खाली थाय् व वायुया रुपय् हाम्वःयात कयातःगु दु । आयुर्वेदिक मान्यताकथं नं यःमरि यक्व हे पौष्टिक तत्वं जाःगु नसा खः । पौष्टिक तत्वं जाःगु नसा जूगुलिं हे जुइमाः यःमरि दय्काः नयेगु चलन झी पूर्खातय्सं दय्कातःगु । यःमरि पुन्हिखुन्हुजक मखुसे मस्तय्गु जंक्व, प्वाथय् दुपिं म्ह्याय्मस्ततय्त धौबजि नकीबलय् व गुथि पूजाबलय् नं यःमरि विशेषकथं नयेगु वा नकेगु याः । हेमन्त व शिशिर निगुलिं चिकुलाया ऋतु जूगुलिं मनूतय्गु म्हया निंतिं पौष्टिक तत्वं जाःगु नसा नयेगु पाय्छि ई खः । यःमरिया बारे नं छगू किम्वदन्ती दु । स्वयम्भू महाचैत्य दय्केन्ह्यः छगू नमूना दय्कूगु जुयाच्वन । व नमूना यःमरिया आकारपाखें काःगु जुयाच्वन । स्वयम्भू महाचैत्यया क्वय् गुम्बज आकार तयाः च्वय् च्वकालूगु १३ गू भूवन सहितया चक्रवाल खः धाइ । थ्व चैत्यया गर्भदुने पञ्चबुद्ध दु । मचा जंक्वबलय् क्वखाय्कीगु यःमरिदुने न्यागः आखे नं पञ्चबुद्धया प्रतीककथं तइगु खः धाइ । स्वयम्भू महाचैत्यया उगु नमूना दय्कूगु न्हि नं यःमरि पुन्हिखुन्हु हे खः धाइ ।

यःमरि पुन्हिखुन्हु छेँखापत्तिं मस्त वनाः थथे म्ये हालाः यःमरि फ्वनेगु चलन दु ।
त्यःछिंत्यः, बकःछिं त्यः
लातापाता कुलिंचां जूछिं त्यः ।।
यःमरि च्वामु, उकीदुने हाकु
ब्यूम्ह ल्यासे, मब्यूम्ह बुरिकुति ।।