नेपाल सम्वत १११० निसें नेपालय् अस्थीर राजनीतिक अवस्थाया दथुइ पूर्वाधारनापं मानव विकास ख्यलय् उल्लेखनीय प्रगति जूगु खनेमदु । शासकीय पद्घतिइ जातिय विभेदया कारण आर्थिक विकास नं लिपा लानाच्वन । प्रमुख समकालीन विषययात कयाः लिपांगु घटनाक्रमयात आलोचनात्मक दृष्टिकोणया चर्चा यायेगु ई वःगु खनेदु ।
१. राजनीतिक मुद्दा
१.१ लोकतन्त्रय् ह्यूपाः व राजनीतिक अस्थिरता : नेपाल सम्वत १११०य् बहुदलीय लोकतन्त्र पुनःस्थापना जुइधुंकाः नेपाल सम्वत ११११य् नेपाःया न्हापांगु लोकतान्त्रिक निर्वाचन जुल । सरकार गठन जूगु स्वदँया दुने तत्कालीन बहुमत दुगु पार्टीया प्रधानमन्त्रीं निर्वाचित संसद विघटन यानाः मध्यावधी निर्वाचन आह्वान यायेधुंकाः नेपालय् राजनीतिक अस्थिरता शुरु जूगु खः । अकाल सरकार पतनया श्रृंखलावद्ध कारणं नेपालय् थौंतक नं राजनीतिक अस्थिरताया अवस्था कायम हे जुयाच्वंगु दु । माओवादी विद्रोहं (नेपाल सम्वत १११५–११२५) देय्यात अझ अस्थिर यानाबिल, द्वलंद्वः मनूत सीगु व यक्व मनूत विस्थापित जुल । नेपाल सम्वत १११६य् जूगु छगू व्यापक शान्ति सम्झौतां गृहयुद्ध क्वचाल । २०६५इ राजतन्त्र मदय्काः संघीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्र संविधान पलिस्था जूगु खःसा राजनीतिक अस्थिरता कायम हे जुयाच्वंगु दु । २०६५इ गणतन्त्र पलिस्था जुइधुंकाः १३ गू सरकार गठन जूगु दुसा नेपाल सम्वत ११४५ ञँला २१–२२ खुन्हु जूगु तच्वःगु जेन–जी आन्दोलनं विध्वंसया रूप कयाच्वंगु इलय् उगु सरकार क्वःदल ।
ने.सं ११११ सालनिसें छुं नं सरकारं पूर्ण कार्यकाल पूवंकूगु मदु – नीतिगत निरन्तरतायात पंगः थनाच्वंगु दु । भ्रष्टाचार व आर्थिक समस्यायात कयाः कुण्ठाया कारणं राजतन्त्र समर्थक प्रदर्शन जूगु दु, यद्यपि उकिया लिच्वः विवादास्पद दु ।
१.२ संक्रमणकालीन न्याय व मानव अधिकार : माओवादी विद्रोहलय् जबर्जस्ती बेपत्ता व हत्याथेंजाःगु अपराधिक घटनाया दथुइ देय्न्यंक मानव अधिकार उल्लंघन जुल । राजनीतिक हस्तक्षेप व युद्ध अपराधया आममाफी बीगु त्रुटीपूर्ण कानूनया कारणं ने.सं ११३५य् नीस्वंगु सत्यनिरुपण तथा मेलमिलाप आयोग व जबर्जस्ती बेपत्ता आयोगय् प्रगति जूगु मदु । युद्ध अपराधया निंतिं दण्डहीनता कायम हे दु । शासन व्यवस्थाप्रति विश्वास क्षय जूगु दु । प्रहरी दमन व भ्रष्टाचारकाण्डया निंतिं जवाफदेहीताया अभावं व्यापक दण्डहीनताया संकटयात क्यनाच्वंगु दु । दलित, मधेसी, व आदिवासी समुदायया विभेद कायम हे दु ।
१.३ राजनीतिक सन्तुलन : नेपाःया भारत व चीननापं रणनीतिक स्थानं राजनीतिइ प्रभाव लाकूगु दु । ने.सं ११३६ या भारतीय व्यापार नाकाबन्दीया कारणं स्वापू तनावग्रस्त जूगु दुसा चीनया बेल्ट एण्ड रोड इनिसिएटिभ (बीआरआई)या कारणं भारत व अमेरिकालिसे तनाव ब्वलंगु दु । नेपालं भारत, चीन व अमेरिकायात सन्तुलनय् तयेगु कुतः याइ । कम्युनिष्टतय्गु चीनपाखेया झुकाव व नेपाली कांग्रेसया भारत व अमेरिकापाखेया झुकावं परराष्ट्र नीतियात जटिल यानाबी । बीआरआई ऋणया दिगोपन व अमेरिकी ग्वाहालिया अनिश्चिततां अझ जटिलता थपेयाइ ।
२. पूर्वाधारया मुद्दा
२.१ कमजोर पूर्वाधार व प्राकृतिक प्रकोप : नेपाःया भौगोलिक कठिनाइ व ऐतिहासिक अलगावया कारणं पूर्वाधार विकास सीमित जूगु दु । ने.सं ११३६ या ७.८ रेक्टर स्केलया भुखाचं थ्यंमथ्यं १० लाख छेँ व महत्वपूर्ण पूर्वाधार स्यंगुलिं निर्माणया कमजोर स्तर व विदेशी ग्वाहालिइ निर्भरता उजागर जूगु खः । मनसुनया खुसिबाः व चलःपाखें पूर्वाधारय् लिच्वः लाकाच्वंगु दु, गुकिं ने.सं ११४५ य् सकल घरेलु उत्पादनया ०.८५% खर्च याःगु दु ।
बहुप्रतिक्षित मेलम्ची खानेपानी परियोजना व पोखराया निगूगु अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थल थेंजाःगु परियोजनाय् प्रगति जूसां पूर्वाधार अझ नं अविकसित जुयाच्वंगु दु । बःमलाःगु सतक, अविश्वसनीय बिजुली व सीमित सरसफाईया हुनिं आर्थिक वृद्धि व जीवनस्तरय् पंगः थनी । त्रिभुवन अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थल स्तरोन्नतिया निंतिं सञ्चालन ई म्हो याःगुलिं पर्यटनय् लिच्वः लाःगु दु । पूँजीगत खर्च त्यासा पुलेगु स्वयां ल्यूने लानाच्वंगुलिं पूर्वाधार लगानीयात सीमित यानाच्वंगु दु ।
राजनीतिक अस्थिरतां असंगत नीति व सुस्त पूँजीगत खर्चया माध्यमं पूर्वाधार विकासय् पंगः थनी । सांस्कृतिक उत्पीडन व जातीय विभेदं यक्व समुदाययात आर्थिक अवसर कायेत पनेगु ज्या याइ । सत्तारुढ पुचःया नियन्त्रणं स्रोत साधनया न्यायोचित वितरण यायेत अनुमति बीमखु ।
२.२ विदेशी ग्वाहालिइ निर्भरता : नेपाःया पूर्वाधार विकास भारत, चीन, अमेरिका व विश्व बैंक थेंजाःगु बहुपक्षीय संस्थाया ग्वाहालिइ निर्भर जुयाच्वंगु दु । अमेरिका–नेपाः सम्झौता (विद्युत व सतकया निंतिं ५० करोड डलर) व भारतया कनेक्टिभिटी परियोजना (विमानस्थल, पाइपलाइन) महत्वपूर्ण खः तर प्रायः भूराजनीतिक विषयलिसे स्वानाच्वंगु दु । ग्वाहालि छ्यलेगुलिइ अक्षमता, भ्रष्टाचार व नौकरशाही ढिलाईया हुनिं परियोजना कार्यान्वयन यायेत पंगः थनी । चिनियाँ त्यासा कयाः दय्कूगु पोखरा विमानस्थलं ऋणया स्थायित्वयात कयाः च्यूताः प्वंकूगु दु । नेपालं इज्जत हे वंकाः ऋण क्षमा माग यानाच्वंगु दु । संघीयतां स्थानीय शासन छुं भचा सुधार ला जुल, तर अपर्याप्त कानून व स्रोत साधनया कारणं प्रशासनिक सेवा कमजोर जुल ।
२.३ डिजिटल व ऊर्जा पूर्वाधार : जलविद्युत वृद्धि जूगुलिं नेपाः विद्युत निर्यातक देय् जूगु दु, भारत व बंगलादेशय् निर्यात यानाच्वंगु दु । तर आन्तरिक विद्युत वितरण धाःसा असमान जुयाच्वंगु दु । ७० प्रतिशत जनसंख्याय् विश्वसनीय पहुँच मदु । डिजिटल पूर्वाधार अविकसित जूगुलिं ग्रामीण क्षेत्रय् डिजिटल विभाजन अप्वयाच्वंगु दु । साइबर सुरक्षा व डाटा गोपनीयताया च्यूताः ब्वलनाच्वंगु दु ।
३. मानव विकासया खँ
नेपाःया ४४ प्रतिशत जनसंख्या आः नं गरिबी रेखा स्वयां क्वय् लानाच्वंगु दु । प्रतिव्यक्ति आम्दानी म्ह्वः (ने.सं ११३५ य् ४६८०) । युएनडीपीया मानव विकास सूचकांक (एचडीआई)य् नेपाः १३९ औं थासय् लाःगु दु । रेमिट्यान्सं नेपाःया अर्थतन्त्रय् उल्लेखनीय योगदान बी, ने.सं. ११४५ सालय् सकल घरेलु उत्पादनया २७ प्रतिशत हिस्सा दु – गुगु विशेष यानाः ग्रामीण छेँजःया आय व खपतया निंतिं महत्वपूर्ण जुइ । रेमिट्यान्सं गरिबी न्यूनीकरण, शिक्षा व स्वास्थ्य सेवाया पहुँचय् सुधार याःगु दु । दीर्घकालीन आर्थिक निर्भरताया स्रोत नं जुयाच्वंगु दु – गुकिं उत्पादनशील क्षेत्रय् लगानीयात कमजोर याइ ।
ने.सं ११४५ सालया न्हापांगु छवाःया दुने कृषि व उद्योगं न्ह्याकूगु आर्थिक वृद्धि ४.९ प्रतिशत जूगु खः, तर प्राकृतिक प्रकोप व सेवा क्षेत्रय् मन्दीया कारणं पंगः वःगु खः । रेमिट्यान्स – गुगु १० लाख स्वयां अप्वः आप्रवासी मजदुरपाखें वइ । मलेसियाय् – ने.सं ११४५ सालय् ७४ प्रतिशतं म्हो जुल, गुकिं छेँखापतिकं व अर्थतन्त्रय् तनाव अप्वयेकल । उच्च बेरोजगारी (ज्या यायेगु उमेरया युवातय् दथुइ ५० प्रतिशत स्वयां अप्वः)या कारणं ज्याया निंतिं भर्ना खर्च अप्वः जुइ व ज्याया अवस्था अनिश्चित जुइ, गुकिं यानाः जोखिमपूर्ण आप्रवासन जुइ ।
३.१ शिक्षा व स्वास्थ्य : साक्षरता दरय् सुधार जूगु दु, तर ग्रामीण क्षेत्रय् शैक्षिक गुणस्तर म्हो दु । कोभिड–१९ महामारीइ यक्व शैक्षिक नोक्सानी जूगु दु, अले संसाधनया अभावं सीमित रिकभरी याःगु दु । मातृ मृत्युदर व अपर्याप्त सरसफाईया हुनिं स्वास्थ्यया निंतिं हाथ्या बियाच्वंगु दु – गुकी ने.सं ११२७ य् निद्वः मनू हैजा जुयाः सीगु दु । देय्या ४० प्रतिशत जनसंख्या १८दँ स्वयां म्हो जूसां सामाजिक सुरक्षा बजेटया ४ प्रतिशत जक मस्तय्त लक्षित यानातःगु दु । ७७ जिल्लामध्ये २५ जिल्लाय् जक बाल अनुदान ज्याझ्वः प्रभावकारी जूगु खने दु । दलित, मधेसी, आदिवासी जनजातितय्त लैंगिक हिंसा, बालविवाह, जातिगत विभेद कायम हे जुयाच्वंगु दु । रेमिट्यान्सं स्वास्थ्य व शिक्षाय् निजी लगानीयात प्रोत्साहन याःगु दु सा सार्वजनिक सेवा कमजोर जूगुलिं समग्र प्रगति असन्तोषजनक जुयाच्वंगु दु ।
३.२ सांस्कृतिक नरसंहार, जाति विभेद व शासक वर्गया प्रभुत्व : तीव्र शहरीकरण व ब्रेन ड्रेनं सामाजिक व्यवस्थाय् दबाव अप्वःगु दु । ने.सं. ११३५या संविधानं सीमान्तकृत समुदाययात सम्बोधन यायेगु आज्जु तःगु खः । तर जाति व लैंगिक विभेद धाःसा कायम हे दु । रेमिट्यान्सं ग्रामीण समुदायलय् सामाजिक गतिशीलता अप्वय्कूगु दु । इमिसं सामाजिक असमानतायात नं अझ दुग्यंकाबिल, गथेकि तःमि व गरिब छेँजःया दथुइ दुगु अन्तर । सांस्कृतिक नरसंहारयात आदिवासी व मेमेगु सीमान्तकृत समुदायया सांस्कृतिक पहिचान, भाषा, परम्परायात व्यवस्थितरुपं दमन यायेगु कथं कायेगु याइ ।
केन्द्रीकृत शासन व धार्मिक स्थलय् हस्तक्षेपथेंजाःगु ज्वःमदुगु जातीयप्रधान नीतिं गैर हिन्दू व गैर नेपाली भाषी समुदायया सांस्कृतिक प्रचलनयात मदय्केगु वा कमजोर यायेगु कुतः याःगु दु । जातिगत विभेद दयाच्वंगु दु, विशेष यानाः दलित व जनजाति समुदायया विरुद्ध – गुकिं शिक्षा, रोजगारी व सामाजिक सेवाया पहुँचय् पंगः थनाच्वंगु दु । गथेकि सामाजिक वहिष्करण व दलिततय्त जुइगु हिंसा (गथेकि ११४० य् रुकुमय् जूगु अन्तरजातीय प्रेम प्रसंगय् जूगु हत्या) आः नं प्रचलित जुयाच्वंगु दु । शासक खस आर्यवर्गया प्रभुत्व दुगु राजनीतिक व्यवस्था, विभेदकारी नोकरशाही, सीमित ल्याखय् व्यक्तिं आर्थिक स्रोत नियन्त्रण यानाच्वंगुलिं नीति निर्माणय् सीमान्तकृत समुदायया प्रतिनिधित्वयात कमजोर यानाच्वंगु दु । थुकिं समावेशी विकासय् पंगः थनी ।
आप्रवासी मजदुरतय्त विदेशय् शोषणया सामना यायेमाली, गुकी भर्ना शुल्क अप्वः व असुरक्षित अवस्था नं दुथ्याः । संघीयतां स्थानीय शासनयात बल्लाकूगु दु, तर संसाधनया अभाव व शासक अभिजात वर्गया नियन्त्रणं न्यायोचित विकासयात सीमित याःगु दु । सांस्कृतिक विनाश व जातीय विभेदं सामाजिक एकतायात पंगः थनी – अले शासक वर्गया प्रभुत्वं असमान संसाधन वितरणया माध्यमं आर्थिक व मानवीय विकासयात कमजोर याइ ।
३.३ अन्तरसम्बन्ध व आलोचनात्मक दृष्टिकोण : राजनीतिक अस्थिरतां असंगत नीति व सुस्त पूँजीगत खर्चया माध्यमं पूर्वाधार विकासय् पंगः थनी । स्थानीय आवश्यकता स्वयां दाताया हितयात प्राथमिकता बीगु भ्रामक नीतिं विकासया ज्यायात उल्टे याइ । भूराजनीतिक प्रतिस्पर्धां परियोजनाया प्राथमिकतायात प्रभावित याइ । स्वच्छ त्वनेगु लःया आपूर्ति मजूगु व सतक स्तरोन्नति मजूगुथेंजाःगु कमजोर पूर्वाधारं गरिबीयात अझ अप्वः तीव्रता बियाच्वंगु दु सा शिक्षा व स्वास्थ्यया पहुँच नं सीमित जुयाच्वंगु दु । जलविद्युत निर्यातया सम्भावना दु सां आन्तरिक ऊर्जाय् असमान पहुँचं मानव विकासयात कमजोर याइ । रेमिट्यान्सं छेँजःया जीवनस्तर थकाइ । तर पूर्वाधार व उद्योगथेंजाःगु उत्पादनशील क्षेत्रय् लगानी मजूगुलिं दीर्घकालीन आर्थिक स्थायित्व जोखिमय् लानाच्वंगु दु ।
सांस्कृतिक उत्पीडन व जातिगत विभेदं यानाः आपालं समुदाययात आर्थिक अवसर कायेत पनेगु ज्या जुयाच्वंगु दु । शासक वर्गया नियन्त्रणं स्रोत साधनया न्यायोचित वितरण याये फइमखु । थुकिं पूर्वाधार व मानव विकास योजनायात नकारात्मक लिच्वः लाकी । भ्रष्टाचार व उत्तरदायित्वया अभावं असमानता अप्वय्की अले सामाजिक ज्याझ्वःत कमजोर याइ । रेमिट्यान्सं सरकारयात दबाव म्हो याइगु खःसां दीर्घकालीन नीति व सुधारया विकल्प मखु । सांस्कृतिक उत्पीडन, जातीय विभेद, शासक वर्गया प्रभुत्वं समावेशी शासनयात कमजोर याइ । थ्व उत्पीडन व विभेदं सीमान्तकृत समुदायया आर्थिक व सामाजिक प्रगतिइ पंगः थनी ।
नेपाः संघीय गणतन्त्रय् रुपान्तरण जूगु दु । तर बारम्बार सरकार हिलेगु व समाधान मजूगु संक्रमणकालीन न्यायं यानाः शासन व्यवस्था कमजोर जूगु दु । वार्षिक बजेटया तःधंगु हिस्सा पूर्वाधार विकासया निंतिं विनियोजन याःसां शासन अक्षमताया हुनिं प्राकृतिक प्रकोपं जुइगु क्षति म्हो यायेत सरकार असफल जूगु दु ।
उच्च बेरोजगारी, सांस्कृतिक विनाश, जातिगत विभेद, शासक वर्गया प्रभुत्वं समानता व प्रगतिइ पंगः थनी । ने.सं ११४५ सालय् रेमिट्यान्सं सकल घरेलु उत्पादनय् २७ प्रतिशत योगदान याःगुलिं अर्थतन्त्रयात ग्वाहालि जूगु खः । तर थुकिं यानाः दीर्घकालीन परनिर्भरता ब्वलंगु दु । •
