नागपञ्चमी

• उत्तम जोशी

दँय्दँसं वइगु श्रावण मास शुक्लपक्ष, गुँलाथ्व पञ्चमीया दिं नाग पञ्चमी खः । थ्व दिंयात नागया किपा टाँसेयायेगु दिं अले यल धापाखेल, येँ टौदह, ख्वप नाग–पुखूया मेला, जात्रा नं जुइ । थ्व दिंकुन्हु नीलः, पुजा सारजामया पुजाभुलय् कुश, सितु, गोबर, दुरुनापं नाग दुगु किपासं छुचुं दायेकातःगु मः तयाः छेँया मूलुखाच्वसं तिकाः पुजा यायेगु परम्परा दु । थथे नाग तिकाः पुजा यायेबलय् थ्व श्लोक ब्वनी –

अगस्त्यश्च पुलस्त्यश्च वैसम्पाय न यवच ।।
सुमन्तु जैर्मिनि स्वैव पञ्चैत्य बज्र बारक ।।
मुने कल्याण मित्र स्व जैर्मिनि स्वाप्रि कर्तनात ।।
बिधुग्ती भयं नास्ती लिखितम् ग्रह मण्डले ।।
यत्रादी सायी भगवान यत्रास्ते हरि री स्वर ।।
भंडो भवति बज्रस्य तन्त्र शुलका कथा ।।
अनन्तो बासुकी पद्म महापद्म स्च प्रकीर्तिता ।।
कुतिर कर्कट शंखौ चाष्टौ नागा प्रकीर्ति नात ।।

थथे पुजा यायेबलय् नागराजा खुशी जुयाः छेँसं मणि माणिक्य, धन सम्पत्तिया बृद्धी व कमेयायेफइगु बरदान बिइ धइगु बचं दु । अले नागपाखें दुःखकष्ट जुइमखु धइगु समेत धापू दु । नाग जीवनयात द्यःपिनिगु बाहन व मालाया रुपय् छ्यलातःगु दु धाःसा सर्पयात बीष दुम्हया रुपय् धयातःगु दु । नागया न्हिप्योँ च्वाउँसे च्वनीमखु । सर्पया न्हिप्योँ च्वाउँसे च्वनी । न्हापा न्हापा तुंथिइ नागराजया बास दइ धइगु धारणा दु । नागत धायेबलय् शेष नाग, बासुकी नाग, तक्षक नाग, श्वेत नाग, महापद्म नाग, कम्पन नाग, पद्म नाग, अश्वन्तर नाग, कर्कोटक नाग, येलापत्र नाग, धनन्जय नाग, कालिकृत नाग नापं भिंmनिम्ह नागतय् विशेष नां दु । छेँ दयेकेबलय्, जग स्वनेबलय्, तुं म्हुइबलय् नाग पुजा यायेगु चलन आःतकं दयाच्वंगु हे दु । धन सम्पत्तिया रक्षाया रुपय् नं नागराजयात कायेगु याः । नागया दोष मवयेकेगु निंतिं व नागपाखें दुःख, कष्ट हरणया निंतिं नाग पुजा याइगु खः ।
लोक बाखंकथं छम्ह किसान थःगु बुँइ ज्या यानाच्वंबलय् आहारा नसा माःवःम्ह छम्ह नागीन थः मस्त स्वम्ह ज्वनाः वयाच्वंगु जुयाच्वन । थथे व किसानं व नाग व मस्त खनेखतं थःतः न्याइ धइगु ग्यानांः थःके दुगु ज्याभलं इमितः स्यानाबिल । नागीन धाःसा बचेजुयावन । लिपा थः मस्त स्यानाब्यूगुलिं नागीनया तसकं हे तं पिहाँवल । अले सीपिं थः मस्तय्गु मिखाय् स्याःम्ह व किसानया किपा स्वयाः व किसानया छेँय् वनाः व–किसान, वया कलाः व मस्तय्त न्यानाः स्यानाबिल । संयोगवश व किसानया मेम्ह छम्ह म्ह्याय् छेँया पुजा क्वथाय्सं दुगुलिं पुजाक्वथासं वनांः न्यानाः स्यायेफइमखुया हुनिं पिने हे पियाच्वन । पुजा सिधयेकाः पिहाँवःम्हेसिनं नागीनयातखंसेलिइ पुजाभ्ुलय् ल्यनाच्वंगु दुरु व–नागीनयात तयाबिल । नागीनं दुरु त्वनेधुंकाः खुशी जुयाः थःम्हं न्यानांः स्यानापिं किसान, कलाःम्ह व मस्तय्त बीष लिकयाः म्वाकाबिल । थ्व घटना चहःपहः जूगु दिं श्रावण मास शुक्लपक्ष पञ्चमीया दिं जूगुलिं थ्व दिंसं नागयात पुजा यानाः दुरु त्वंकेगु चलन जूगु खः धइगु धापू दु ।
थथे हे छगू मेगु प्रमाणकथं महाभारत कथासं अर्जुनं खण्डव वनसं मिँ च्याकूबलय् अनया वनसं च्वंपिं नागतय् पाण्डबपिं शत्रु जुल । पाण्डबपिन्त ग्वहालि याःम्ह राजा परिक्षितयात नागराज तक्षकं न्यानाः स्यानाबिल । थुगु तमं परिक्षितया काय् जन्म जुयाः नं नाग–यज्ञ आह्वान यानांः अग्नीकुण्डसं नागत आहुति ब्यूगु खनाः नागराज बासुकीया भिंचा मनसादेवीया काय् आस्तीन मुनिजुं नाग यज्ञ बन्द याकूगु दिं श्रावण मास शुक्लपक्ष पञ्चमी तिथि नागतय्गु निंतिं एकदम तःधंगु दिं जूगुलिं नागपञ्चमी जूगु खः धइगु च्वयातःगु दु । अथे हे गरुड पुराणकथं नागपञ्चमीकुन्हु नागयात पुजा यात धाःसा नौ श्रेष्ठ नागया पाठ यात धाःसा नाग खुशी जुइ धइगु उल्लेख दु ।
गुम्ह नाग मन्त्र –

ॐ अनन्तं बासुकी शेपं पद्म नामंच कम्बलय ।
शंखपालं घातराष्टं तक्षक कालिय नमः ।।
एतानि नव नामानि नागा नांच महात्म नाम ।।
सायंकाले पठे नित्यं प्रातकाले विशेषता ।।
तस्मै बीष मयं नास्ती सर्वत्र विजयी भवेत ।।

थथे नागया सर्वश्रेष्ठ दिब्य नाग खः । नागीन ४ महिना प्यलातक प्वाथय् दइ । अप्वः यानाः कार्तिक माससं ख्येँ थ्वइ । अप्वःसिबें अप्वः २४० गः तक्कं दयेफु धइगु दु । तर थःगु ख्येँ थःम्हं हे नयेगु याइ । करीब न्हिच्छिया १० गः तक्कं नयेगु याइ धइगु धापूदु । ख्येँ नइबलय् नागयात मनय् घृणा नं उत्पन्न जुइ अले मनःसे त्वःतिइ ।
थथे बचेजूगु, बाँकी दुगु ख्येँ ६ महिनां तःज्यानाः नाग उत्पन्न जुइ । १२ दिन लिपा थुमिके ज्ञान दइ । २१ दिन लिपा ३२ दाँत, वा बुयावइ । अले फराली, मकरी, कालरात्री व यमदुतिया नांया बुइ । थ्व वापाखें बीषयुक्त जुइ । २५ दिंसं शरीर पूर्णता जुइ । थथे नागया आयु १२० दँतक दइ । थुमिगु मृत्यु मनूपाखें, अनेकन पंक्षितपाखें व जन्तुपाखें जुइ धइगु गरुड पुराणसं च्वयातःगु दु ।

अग्निपुराण, शारदा तिलक, नत्तशार संग्रह, सुश्रुत, भविष्य पुराण ग्रन्थसं नागया विषयसं नागया २४० तुति दइ । थ्व न्यासिवनीबले पिने वइ । अंठी २२०, म्हुतु १ व जिब्रो–म्येँ २ दइ । नागया बीष व सर्पया बीष जःगु मिखाय् दइ । क्रुद्ध जुइबलय् बीष मषकसं फिजेजुइ । धमनी वा नाडीइ वनी अले दाँत–वापाखें पिहाँवइ । बीषया मात्रा ३० थोपा तक्कं दयेफु । नाग वा सर्पतय्सं न्याइगु धइगु व ग्यानांः, चञ्चल जुयाः, क्षुधा पीडा जुयाः बिषाल्वेण जुल कि, पूर्वशत्रु खनांः, कालया प्रेरणापाखें न्याइगु खः । नाग वा सर्पं न्याइबलय् व दिं कृष्णपक्षया अष्टमी, नवमी, चतुर्दशी शुक्लपक्षया नागपञ्चमी तिथि दिं वा आन्द्रा, अश्लेषा, मघा, भरुणी, कृतिका, बिशाखा, पूर्वाफाल्गुणी, पूर्वाषाधा, पूर्वाभाद्रा, मूल, स्वाति, शतभिषा नक्षत्र नांया आकाशया नगूया उर्जा बःलानाच्वनीबलय्या दिंसं न्यात कि मनू म्वाइमखु । अले न्हिनय् मिजंम्ह व चान्हय् मिसाम्ह सर्प वा नागया बीष एकदम कडा जुइ धइगु उल्लेख दु ।
सर्प वा नागं मनूतय्त न्याइबलय् अग्निपुराणकथं नीमपात हः निनाः न्याःथासय् मन्त्र ब्वनेगु –

ॐ नमो भगवते नीलकण्ठाय चि ।। अमल कण्ठाय चि ।।
सर्वज्ञ कण्ठाय चि ।। क्षिपक्षिप ॐ स्वाहा ।।
अमल नील कण्ठाय नैक सर्प बिषाय हाय ।।
नमस्ते रुद्र मन्यवे ।।
मन्त्र ब्वनाः नीहःया लेप तयेगु ।।

अथे हे कष्यप ऋषियाकथं – ॐ फुरु कुल्ले फत स्वाहा ।। मन्त्र ब्वनांः मढार वनस्पतिया हा, लतजिरा, प्रियंगु व तगर वनस्पतिया हा वा हः निनाः लेप पायेगु । थ्वपाखें बीषया प्रभाव दइमखु धयातःगु दु । तर थौंया समाजय् थ्व गुलितक सम्भव दु ? उकिं छेँ दनीबलय्, तुं म्हुइबलय् नागशिर ज्ञान अनुसार भाद्र, आश्विन, कार्तिक महिना पूर्व दिशा । मंसिर, पौष, माघ महिना दक्षिण दिशा । फागुण, चैत्र, बैशाख महिना पश्चिम दिशा । जेष्ठ, असार, श्रावण महिना उत्तर दिशापाखे नागया नामं पुजा यायेगु चलन दुगु खः । अले नाग–पञ्चमीकुन्हु नागयात पुजा यात धाःसा नागदोष मजुइगु खः । उकिं छेँया मूलुखाच्वय् नागया किपा तिकाः पुजा यात धाःसा वा छेँय् नाग व सर्पया डर, भय दइमखु धइगु खँ निर्णयसिन्धु, भबिष्यपुराण हेमान्द्री, मदन रत्न, चमत्कार चिन्तामणी सफूसं समेत च्वयातःगु खनेदु ।