• उत्तम जोशी
गुंलागाः पारुया दिंसं चान्हय्निसें हे मनूत बागमतीस म्वःल्हुयाः वा ख्वाः सिलाः प्यंगः थूर काःवनेगु व पुजा यायेगु चलन नं दु । खास यानाः बुद्ध धर्मावलम्बी मनूतय् थः मनू सीपिनिगु नामं सीपिं मनूतय्सं स्वर्गबास जुइमाः धकाः बागमती थूर, तेता थूर, लगं थूर, पूच्वः थूरय् पुजा यानाः मीननाथ चक्वाःद्यः व यमराजया पुजा यानाः सीपिं मनूतय्त सिद्ध यायेगु ज्या याइ । थुगु हे दिंसं यल मंगःया कृष्ण देय्गः न्ह्यःनें सापारु न्यायेकेगु याइ । थ्व सापारु सुं मनूतय् इच्छा दुसा ब्यक्तिगतरुपं आयोजना याये नं ज्यू । हिन्दू धर्मावलम्बीतय् मनू सित धाःसा सापारु छ्वयेगु धकाः सायाः वा मनूतय्सं साया किपा थःगु छ्यनय् चिनाः वा सीम्ह मनूया किपा क्वखायाः सापारु छ्वयेगु चलन दु धाःसा मनू सीगु छँेखायापिन्सं सापारुया कृष्ण, राधिका व प्रल्हाद पुजा यानाः सापारु वःपिन्त अले टोल छिमेकीपिन्त तुसि, बःसि, पासि, फ्वयातःगु चिग्वःगु कय्गू, माल्पा, स्वारी व थीथी खाद्यान्न वस्तु इनेगु चलन नं दु ।
सापारुसं सीम्ह मनूया किपा तयाः भजन मण्डल छ्वयेगु नं याः । सर्वसाधारणपिनि त्वाः, बःहाया मनूतय् वं उयात, वं थुयात तुसि, पासि, बःसि, फ्वयातःगु चिग्वःगु कय्गू इनेगु चलन थौंतक नं द हे दनि । सापारुया प्यन्हु लिपा सापारुया गणेश पुजा धकाः न्हापाया यल देय्या दुने लँय्च्वंपिं सापारु चाःहुइकीगु लँपुइ लाःपिं गणेद्यःत पुजा यानाः सम्हय्द्वँ छायेगु याइ । थौकन्हय् सापारुयात गाइजात्रा धकाः धायेगु नं यानाहल । वास्तवय् गाइजात्रा शब्द सकारात्मक शब्द मखु । थुकिं उमंग वा पितृप्रतिया सम्झना लुमंकेगु
याइमखु । अले गाइजात्रा शब्दं छुं नं तमाशाया प्रदर्शन याइगु खः । पितृ लुमंकेगु पर्वयात तमाशारुपं गाइजात्रा धायेगु मल्वः ।
किम्बदन्तिकथं जुजु प्रताप मल्लया काय्म्ह सिसेंलिइ रानी यक्व हे ईतक शोकाकुल यानाच्वंगु खनाः जुजुं नगरया जनतातय्गु छेँय् नं मनूत सी । उपिं न्ह्याबलें शोकाकुल जुइमखु धइगु क्यनेत गाइजात्राया चलन शुरु जूगु खः धाइ । थुकिं नं लानी थः काय्या चिन्तां मुक्त मजूसेंलिइ लानीयात खुशी यायेगुया निंतिं न्हीकेगु हास्यब्यंग्य प्रदर्शन यायेगु जुजुं आदेश बिसेंलिइ हास्यब्यंग्य नं प्रदर्शन यानाहःगु खः धइगु धापू दु ।
अनेकन पुराणकथं भाद्र कृष्णपक्ष प्रतिपदा दिं छन्हु यमलोकया द्वार (लुखा) चालीगु हुनिं सीपिं मनूतय्गु आत्मा यमलोकसं दुछ्वयेत सीपिं मनूतय्गु मृतात्मायात साया रुपय् छ्वयेगु चलन युगौं न्ह्यःया खँ खः । थथे हे द्वितीयाया दिंसं मतयाः पर्वया रुपय् सीपिं मृतात्मातय्त लुमंकीगु खः ।
मेगु छगू किम्बदन्तीकथं लहिनातःम्ह किसिं न्हुयाः सीम्ह थः मचाया शोकय् लानाच्वंम्ह महारानीया शोक न्हंकेत स्थानीय गुभाःजुया सल्लाहकथं सीपिं मनूत बैतर्णी नदी पार यायेत सा वा साया ख्वाःपाः तयाः पिहाँवइगु सापारुयात दरबार क्वसं चाःहिलेमाःगु उर्दी जारी यानाः दरबार क्वसं सापारु चाःहिकाः दरबारया लानीया मनय् मेपिं नं मनूत सीपिं दइ धइगु चेतनाया निंतिं दरबार क्वसं सापारु चाहिलेमायेकूगु खः । अथे हे सापारु धइगु न्हापांनिसें हे वयाच्वंगु प्रथा खः धइगु नं उल्लेख जुयाच्वंगु दु । सापारुपाखें नं लानीया शोक मतंसेनिं व ख्यालिया प्रथापाखें नं मज्यूसेंलिइ हाकनं लानीपुखू दयेकेब्यूगु खः धइगु इतिहास दु ।
•
