जिगु आयु व स्वास्थ्यं ब्यूतले थःगु मांभाय् व साहित्यया सेवा यायेगु संकल्प जिगु नुगलय् दु । – डा. ज्योति तुलाधर

छिसं न्हापांनिसें आःतक थीथी विधाय् ज्या यानादिल । उकियात मूल्यांकन यायेबलय् छित छु दत छु त्वःफित ?
जीवन ज्वःछि यानागु ज्यायात मूल्यांकन यायेबलय् भचा लिफः स्वयाः थःगु आत्मकथाय् नं दुहाँवनेमाःगु महसुस याना । जिं न्हापांनिसें इतिहास, भाषा, साहित्य व कलाय् अभिरुचि कया । मांबाः निम्हेसियां थः म्ह्याय्मचां उच्चस्तरीय शिक्षा हासिल यायेफयेमाः धकाः हरेक किसिमं प्रोत्साहन ब्यूगुलिं यानाः थीथी थासय् थीथी प्रणाली अन्तर्गत स्कूलंनिसें विश्वविद्यालयतक थीथी विषयवस्तुया बारे शिक्षा प्राप्त यायेगु ह्वःताः चूलात । त्रिभुवन विश्वविद्यालयसं अंग्रेजी साहित्यय् एम. ए. विषयलय् प्रथम श्रेणीइ प्रथम जूसांनिसें जिगु जीवनं छगू ठोस मोड काःगु अनुभव जुल । छाय् धाःसा साहित्य विषयलय् अझ दुग्यंक अध्ययन यानाः स्यनेगु ह्वःताः चूलात । जितः त्रिचन्द्र कलेजय् ब्वंकेत सःतल व थनंनिसें जिगु Professional जीवनया न्हापांगु पलाः भाषा व साहित्यनापं स्वानावन । जिं दच्छितक अंग्रेजी भाषा व साहित्य अन ब्वंकालिइ त्रिभुवन विश्वविद्यालय कीर्तिपुरय् एम.ए. तहलय् अंग्रेजी साहित्य खुदँतक ब्वंका । जार्जटाउन विश्वविधालय वाशिंगटन अमेरिकां भाषाशास्त्र विषयलय् थप एम एस्सी (Applied Linguistics) यायेधुंकाः पी.एच.डी Theoretical Linguistics य् यानागु जुल । नेपालभाषाया विषय कयाः पी. एच. डी. यानाम्ह जि न्हापांम्ह अन्वेषक खः । पी. एच.डी. सिधयेकाः स्वदँतक ओकल्यान्ड विश्वविद्यालय मिशिगन, अमेरिकाय् भाषाशास्त्र विषयलय् ब्वंकेगु सुअवसर नं प्राप्त जुल । थुकथं जिगु जीवनया ज्या भाषा व साहित्य स्यनेगुपाखें न्ह्यात । थःम्ह हासिल यानागु ज्ञान, कलेज व विश्वविद्यालयया विद्यार्थीतय्त स्यनेफत, नापं इलय् ब्यलय् Academic Conferences विचार आदान प्रदान यायेखन । भाषाशास्त्रया विषय कयाः नेपालभाषाया व्याकरणीय विश्लेषणय् नं अनुसन्धान यायेगु ज्याय् छुं ग्यसूलाःगु योगदान बीगु अवसर चूलात ।
सन् १९९० सालय् पी.एच. डी. सिधयेकाः नेपालय् लिहाँवयाबलय् नेपाः देसय् तःधंगु राजनैतिक परिवर्तनया लिच्वलय् प्रजातान्त्रिक संरचनाय् दुहाँवनेत्यंगु इलय् थीथी संस्थात स्वनेगु हलचलय् नेपालभाषा जगतय् नं तःधंगु हिलासू वःगु खनेदत ।
नेपालभाषाया पुनर्जागण जूगु इलय् जितः नं सहभागी जुयाः थीथी ज्याझ्वलय् समावेश जुइगु अवसर दत । श्रद्धेय शताब्दीपुरूष सत्यमोहन जोशीजुनापं प्राध्यापक कमलप्रकाश मल्लजु व कवि बैकुन्ठप्रसाद लाकौलजुं जितः हरेक न्हूगु संस्थाय् समावेश यानाः नेपालभाषा प्रतिया जिगु अनुराग व आशक्ति अझ क्वातुकाः बियादिल ।
नेपालभाषा मिसा खलःया अध्यक्ष जुयाच्वनाबलय् पद्मरत्न तुलाधरजुयात चुनावय् त्याकेत थाय् थासय् भाषण बियाः वय्कःयात विजयी जुइकेत यथासम्भव कुतः यानागु खँ अझ हे झलझल लुमं ।
मेगु खँ – सन् १९९० या दशकय् नारी चेतना जागरण तथा नारी सशक्तीकरणया तःधंगु आँधीलहर हलिंन्यंक दनावःगु जुल । नारी विरुद्ध अन्याय, नारी समानता व अधिकारया सः थ्वयेकेगु ज्याय् जि नं सम्मिलित जूवना । जिगु नुगःया कण कणय् असहायतप्रति अन्याय जुइमज्यू, नारी पुरुषया दथुइ समान अधिकार दयेमाः धयागु खँय् पूर्ण विश्वास दुगुलिं जि स्वतः थुगु क्षेत्रय् दुसुनावन ।
गैर सरकारी संस्था सृजना यानाः झिदँतक नेपाःया दुर्गम गां–गामय् वनाः चेतना जागरण व अनुसन्धानया ज्या याना । सरकारी निकायलय् नं नीति तर्जुमाया निंंतिं उलि हे अभियान न्ह्याकेगुली संलग्न जुया ।
नेपाःया विकास योजनाय् नारी विकासया निंतिं न्हापांगु तर्जुमा यायेत जि नं संलग्न जुयागु दु । सन् १९९५ या बेइजिंगय् जूगु ऐतिहासिक विश्व नारी सम्मेलनय् नं सरकारपाखें गैर सरकारी प्रतिनिधि जुयाः सहभागी जुइगु अवसर दत । थथे अभियन्ताकथं संसं जितः ला नारी पुरुष समानताया विशेषज्ञ (Gender Specialist) या म्हसिका बियाहल । विदेशी संस्थां थीथी सम्मेलनय् वक्ताकथं इनाप यानाहल । संयुक्त राष्ट्र संघया प्राविधिक एजेन्सी अन्तर्राष्ट्रिय श्रम संस्थांय् (ILO) दकसिबे उच्च तहया प्राविधिक विशेषज्ञया ज्या यायेगु अवसर प्राप्त जुल । हाकनं बिस्कं विधाय् बिचाः हे मयानागु स्वरुपय् जिगु जीवनया न्हूगु अध्याय शुरु जुल ।
अन्तर्राष्ट्रिय संस्थाय् च्वनाः gender and employment सम्बन्धी मुद्दाय् नीति तर्जुमा व तालिमया सल्लाहकार जुयाः झिदँ ज्या याना । ILO संस्थाया एशिया, अफ्रिका व युरोपया सदस्य देश मध्ये ३०/३२ गू देशय् gender audit यायेगु अवसर चूलात ।
सरकारी, ट्रेड युनियन व रोजगारदाता संघया तहलय्जेन्डर सम्बन्धी यक्व हे नीतिगत मुद्दाय् हिलासु हयेगु कुतः सफल जूगु दु । जिगु जीवनया अतिकं उपलब्धिमूलक व प्रभावकारी ई जिं ILO संस्थाय् च्वनाः हासिल यानागु अनुभव
याना । यक्व हे न्हू न्हूगु ज्ञान आर्जन यायेगु अवसर नं दत । थःगु बिचाः व ज्ञान थीथी देशय् च्वंपिं विज्ञतलिसे आदान प्रदान यायेखन ILO संस्थाय् ज्या सिधयेकाः चभतष्चभ जुइधुंकाः नं जिगु नभलमभच बगमष्त भहउभचतष्कभ अतिकं आवश्यक जूगु तायेकाः झिदँतक १४गू देशं मयाक्क थीथी सरकारी मन्त्रालय व वित्तीय निकायनं सःताहयाः जेन्डर अडिट यायेगु ज्याय् संलग्न जुयाच्वना । कोभिडया यिअपमयधल निसें तिनि थ्व ज्या यायेत परिस्थिति अनुकूल मजुयाः थ्व ज्या यायेगु त्वताबिया ।
आः व्यवसायिक जीवनं अवकाश कयाः पूर्णरुपं थःगु मांभाय्या सेवाय् नारी साहित्यिक प्रतिभायात ब्वलंकेगु ज्याये हःपा बिइगु सफू व साहित्यिक समालोचना यायेगुलिइ व्यस्त जुयाच्वनागु दु । समष्टिगतकथं मूल्यांकन यायेबलय् जिगु जीवनय् हरेक झिदँया अन्तरालय् छता नं छता परिवर्तन जूगु दु । तर जिं आत्मसात यानागु हरेक विधां समाजया सेवा यायेगु अवसर चूलात । उकिं जितः गाक्कं आत्मसन्तुष्टिया अनुभव दत, त्वःफ्यूगु छुं हे मदु ।

छिसं मिसा अधिकारयानिसें सफू समालोचना यायेगुलिइ थःगु पलाः न्ह्याकाः च्वनादीगु दु, थ्व निगू मध्ये छु विधाय् ज्या यायेत छितः अःपु जू ?
न्ह्यागु ज्या नं असीम श्रद्धा, प्रतिबद्धता व समर्पणया भावं यानागु जूगुलिं जितः छु थाकु छु अःपु धकाः बिचाः हे मवः । मिसा अधिकारया ज्या यायेत गाक्कं हाथ्याया सामना यायेमाः । छाय्धाः सा पुलांगु सामाजिक परम्परा मूल्य मान्यताया विरुद्ध न्हूगु सोच, न्हूगु चेतना दुथ्याकेमाःगु जुइ । यक्व साहस, रणनीति व धैर्य माः। समालोचनाया ज्या यायेत बौद्धिक परिपक्वता, विश्लेषणात्मक मानसिकता, शान्त मस्तिष्क, चिन्तन मनन् माः । उकिं हरेक विधाय् माःगु योग्यता गनं भचा गनं गाक्क पायेफु । अथेसां थःम्हं क्वातुक्क मनंतुनाः बिचाः केन्द्रित यानाः सेवाभावं यायेगु बानी दुगुलिं छुं अःपु थाकु धयागु महसुस हे मजू ।

थौंकन्हय् नेवाः साहित्य ख्यःया अवस्था छिसं गथे खंकादिया ?
थौंकन्हय्या नेवाः साहित्य ख्यःया बारे छुं कथंया सामान्यीकरण यानाः निष्कर्ष पिकाये अःपू मजू । छखेरं भाषा सम्बन्धी यक्व हे चेतनाया विकास जूगु आभाष जूसां मेखेरं न्हूगु पुस्ताया मस्तय्सं नेपालभाषाया प्रयोग म्हो जक याःगु
खनेदयाच्वंगु दु । स्वनिगः दुने काठमाण्डौं महानगरपालिका व ललितपुर नगरपालिका दुनेया स्कुलय् १ निस्यें ८ तगींतक अनिर्वाय कथं नेपालभाषा विषय स्यनेगु प्रबन्ध जुइधुंकूगु दु । मेमेथाय् नं कुतः जुयाच्वंगु दु तर भावनात्मक स्वापू ह्वालुयावंगुली वा व्यवहारिक सन्दर्भ कमजोर खनेदुगुलिं उलि सुथांमलाःनि । खँल्हायेफुसां च्वयेत थाकुयाच्वंगु दु । नेपालभाषां च्वयेगु तरीकाय् एकरुपता मजूगुलिं नं साधारण च्वमिपिन्त भचा थाकुयाच्वंगु महसुस जू । साहित्यिक सृजनात प्रशस्त जुयाच्वंगु खनेदु । सफू विमोचन उतिकं हे जुयाच्वंगु दु । चिबाखं मुना, हाइकु मुना, उपन्यास, निबन्ध आदि हरेक विधाय् च्यान्हु झिन्हुइ छगू सफू पिथनाच्वंगु खनेदु । साहित्य सम्मेलन, कविता वाचन, हाइकु वाचन प्रतियोगिता नं जुयाच्वंगु न्यनेदु । थीथी सिरपा त्याकाः फेसबुकय् सम्मानीत जुयाच्वंगु फोटोत नं खनेदु । तर गनं गनं भचा अव्यवस्थित बाय् “छरपस्ट” जुयाच्वंगु जितः आभष जू । थीथी पत्रिकाया च्वसुत ब्वनेबलय् गनं छुं निर्धारित स्तर अनुसार च्वयातःगु खनेमदु । समीक्षा, समालोचना पूवंक जूगु खनेमदु । चर्चा परिचर्चा यायेगु कुतः मजूगु मखु तर सैद्धान्तिक पक्षया बारे चिन्तन मनन् यानाः ग्यसूलाःगु च्वसु पिहाँवःगु तसकं हे म्हो थें ताः । पत्रिकाय् इलय् ब्यलय् थीथी साहित्यिक विधातय्गु बारे व्याख्या यानातःगु खना । न्हू न्हूगु विधा छ्यलाहःगु दु तर परिभाषिक स्पष्टता मदुनि ।
खला हलिन्यंक आधुनिक साहित्यया प्रत्येक विधा सीमाहीन जुयावःगु दु । Experimentationयायेगु चलन व्यापक जुयावःगु दु । उकिं नेवाः साहित्यय् नं न्हूगु विधातय् सीमा निर्धारन मजूगु जुइफु । आधुनिक कविताया दसू कयाः खँल्हायेगु खःसा छखेर पुलांगु मान्यता, मूल्य व मापदण्डयात हाचांगायाः न्हूपिं कवितय्सं न्हूगु दष्टिकोण, न्हूगु दिशा व असीमित विषयवस्तु कःघानाः न्ह्यचिलाच्वंगु दुसा मेखेर अझ नं वहे संकीर्ण विषयबस्तु, परम्परागत शैली, पुलांगु मू मान्यताय् आधारित कवितायात “आधुनिक” धकाः मानेयानाच्वंपिं समालोचकत दनि । थुगु आन्तरिक द्वन्दयात निराकरण यायेमाःगु स्थिति दु ।
मेगु महत्वपूर्ण खँ – नेवाः साहित्यया पुलांपि प्रतिष्ठित विद्वान समालोचकपिं वंगु झिदँ झिन्यादँदुने म्हो जुयावन । उकिं भाषा/साहित्य ह्यःमितय्सं साहित्यिक न्ह्यलुवातय्गु नेतृत्वया कमि अनुभव यानाच्वंगु दु । यक्व हे नेवाः साहित्यिक संस्था व संस्थागत प्रकरणत दुसां, साहित्यिक क्रियाकलाप व सफू सृजना व पिथना यक्व हे खनेदुसां नेवाः साहित्यया गतिइ मौलिकता व अभिनवता यच्चुक सीमदु । छथाय् हे दनाः मदिक्क न्यासिवनाच्वंगु दु तर प्रगतिया लँपुइ न्ह्याःवनाच्वंगु दु धकाः प्रत्यक्षकथं खनेदयाच्वंगु मदु । थुगु स्थितिया समालोचना व मूल्यांकन याकनं हे जुइमाःगु दु ।

समालोचनाया परिभाषा गुकथं बियादी ?
साहित्यिक वा कलात्मक रचनाया गुण, मूल्य व चरित्रया अनुमान, व्याख्या तथा न्याय यायेगु कलायात समालोचना धाइ । साहित्यिक समालोचना धयागु साहित्यया अध्ययन, चर्चा, मूल्यांकन, व व्याख्या खः । थ्व नं छगूकथं सृजनात्मक कला हे खः। थुकी विधाकथं वर्गीकरण, संरचनाया विश्लेषण, व मूया निर्णय दुथ्याः । साहित्यय् वा ललितकलाय् छुं नं सौन्दर्य, वस्तुया गुण, दोष व मूल्यया न्याय यायेगु कलायात समालोचना धाइ । थ्व कलाया व्याख्या यायेगु कला खः । च्वमिपिन्सं झीत अनेक अर्थ दयेफुगु कृति न्ह्यब्वइ, झीसं बिचाः यानाः वैत थुइकाः काइगु अपेक्षा याइ । थुकिं च्वमि व ब्वंमि दथुइ समालोचनां मध्यस्थताया ज्या याइ ।
साहित्यिक समालोचना धयागु छुं विशेष साहित्यिक कृति वा छम्ह च्वमिया च्वसुया समग्ररुपं वर्णन, विश्लेषण, मूल्यांकन वा व्याख्या खः । साहित्यिक समालोचना सामान्यतया समालोचनात्मक निबन्धया रुपय् अभिव्यक्त जुइ । गहन सफू समीक्षायात नं गुबलें गुबलें साहित्यिक समालोचनाया रुपय् कायेगु याः । साहित्ययात स्तरीयकथं थकायेगु निंतिं साहित्यिक रचनायात विश्लेषणात्तमक दृष्टिकोणं दुग्यंक ब्वनेगु, पर्याप्त अध्ययन यायेगु, तुलनात्मक मूल्यांकन, व व्याख्या यायेगु ब्यवस्थित समालोचनात्मक क्षमताया विकास मदयेकं मगाः ।

साहित्यिक सृजनात प्रशस्त जुयाच्वंगु खनेदु । सफू विमोचन उतिकं हे जुयाच्वंगु दु । चिबाखं मुना, हाइकु मुना, उपन्यास, निबन्ध आदि हरेक विधाय् च्यान्हु झिन्हुइ छगू सफू पिथनाच्वंगु खनेदु । साहित्य सम्मेलन, कविता वाचन, हाइकु वाचन प्रतियोगिता नं जुयाच्वंगु न्यनेदु । थीथी सिरपा त्याकाः फेसबुकय् सम्मानीत जुयाच्वंगु फोटोत नं खनेदु । तर गनं गनं भचा अव्यवस्थित बाय् “छरपस्ट” जुयाच्वंगु जितः आभाष जू । थीथी पत्रिकाया च्वसुत ब्वनेबलय् गनं छुं निर्धारित स्तर अनुसार च्वयातःगु खनेमदु । समीक्षा, समालोचना पूवंक जूगु खनेमदु । चर्चा परिचर्चा यायेगु कुतः मजूगु मखु तर सैद्धान्तिक पक्षया बारे चिन्तन मनन् यानाः ग्यसूलाःगु च्वसु पिहाँवःगु तसकं हे म्हो थें ताः ।

समालोचना गुकथं यायेमाः, अले समालोचना यायेबलय् छु छु खँय् ध्यान बिइमाः ?
साहित्यिक समालोचना छगू निष्पक्ष व साहित्यिक कृति खः । थ्व वस्तुगत मूल्यांकन छगू अनुसन्धान खः, गुकिं साहित्यया प्रकृति व मूल्ययात बांलाक थुइकेगु लँपुइ यंकी, उकिं पिहाँवइगु सुखयात बांलाक कदर यायेगु व बोधगम्यरुपं थुइकेगु लँपुइ यंकी ।
छगू साहित्यया विषय, विधि, technique व भाषाया विस्तृत निष्पक्ष मूल्यांकनलिसे समालोचनाया स्वापू दु । साहित्यिक कृतिया मूल्यांकन छगू science खः, उकिया प्रशंसा व स्पष्ट थुइकेगु निंतिं । छगू साहित्यया अन्धाधुन्ध दोष मालेगु व अन्धप्रशंसा यायेगुया समालोचनालिसे छुं स्वापू मदु । उकिं समालोचना यायेबलय् बिचाः यायेमाःगु खँत यक्व दु तर जितः ताःगु स्वता मूखँत थथे खः –
१. कृतिया मूल्यांकन यायेबलय् समालोचकया भूमिका निष्पक्ष जुइमाः, वस्तुनिष्ठकथं जुइमाः अले व फुक्ककथंया
कमजोरीपाखें बचेजुइमाः । छुं नं कृतिया मूल्यांकन यायेगु जोखिमपूर्ण जूगुलिं समालोचकतय्सं अःपुगु लँपु काइ धइगु ग्याःचिकु न्ह्याबलें दयाच्वनी । अःपुगु लँपुया अर्थ धइगु रचनाया गुणयात कयाः सहलह यानाः कमजोरीयात त्वःतेगु खः । थुकिं समालोचकयात प्रशंसा जक मखु, थःगु कमजोरी लुइकेधुंकाः सहयायेमाःगु तनावं नं मुक्त जुइ । थ्वहे हुनिं यक्व समालोचकतय्सं अःपुगु लँपु ज्वनाः लोकंह्वाःइ । समालोचनाया तात्पर्य थ्व मखु ।
२. समालोचना पूर्वाग्रह, संकीर्ण सोच, असन्तुलन, भावनात्मकतापाखें मुक्त जुइमाः । समालोचनाय् इमान्दारीताया दकले महत्व दु । समालोचनाया थीथी सैद्धान्तिक आधार व पद्धति दु । थ्व फरकया कारणं रचनायात थुइकाः व स्वंगुलिंया विश्लेषण व मूल्यांकन नं फरक जुइ । माक्र्सवादीतय्सं औपचारीकवादीतय्सं थें कृतिया विश्लेषण व मूल्यांकन याइमखु । नवसमालोचना (New Criticism) या सिद्धान्त कयाः समालोचना याइपिन्सं केवल च्वसुया आधारय् जक मूल्यांकन याइ । थज्याःगु भिन्नता दुसां समालोचनात्मक इमान्दारीता फुक्क समालोचनात्मक सिद्धान्त व विधिइ उत्तिग्यंक महत्वपूर्ण जुइ । संकीर्ण सोच, पूर्वाग्रह, पक्षपात, असन्तुलन आदि कमजोरीपाखें सकलें मुक्त जुयाच्वनेमाः । थथे यायेमफुसा समालोचनाया सार व भूमिकाय् लिच्वः लाइ ।
३. साहित्यिक कृतिया विविधता व समालोचनात्मक दृष्टिकोणया चेतना अत्यावश्यक खः । संक्षेपं धायेगु खःसा बांलाःम्ह समालोचक धयाम्ह बांलाःम्ह न्यनामि खः । साहित्ययात थुइकेत व कदर यायेत समालोचकं प्रत्येक पाठ व दृष्टिकोणया अन्तर्निहित विशेषतायात प्रतिक्रियाशील जुइमाः । छगू हे विषययात कयाः थःत च्यूताः तइपिं, छगू पाठया अर्थ पूर्वनिर्धारित याइपिं समालोचकतय्सं पाठं वास्तवय् छु धाःगु दु धकाः न्यनीमखु । दसूया निंंतिं छम्ह नारीवादी समालोचकं प्रायः छगू पाठय् थःगु हे अर्थ लाडेयाइ, मखुसा फरक अर्थ लुइकेगु याइ । छगू हे आलोचनात्मक दृष्टिकोण नियमित जुइमज्यू, छाय्धाःसा विशेष दृष्टिकोणं पिनेया मूल्यवान दृष्टिकोणत दु । अर्थात छुं नं पाठया अप्वः पूर्ण बोध व कदर इपिं समालोचकतय्के जक वइ गुम्हेस्यां तःगू वा बांलाक धायेगु खःसा यक्व समालोचनात्मक दृष्टिकोणं प्राप्त अन्तर्दृष्टियात मिश्रण याइ ।
समालोचना यायेगु बौद्धिक ज्या खः । अध्ययन चिन्तन व मनन् दुग्यंक यायेमाःगु जूगुलिं समालोचक जुइ । मंदुपिन्सं न्ह्यपु गाक्कं छ्यलेमाः । थीथी विधाया ज्ञान दयेकेमाः । नेपालभाषाया साहित्य जक मखु लिक्क लाःगु मेमेगु साहित्यया
नं ज्ञान दयेकेमाः । भाषाय् स्पष्ट रुपं सम्प्रेषण यायेगु क्षमता ब्वलंकेमाः । सतही अनुभवं दुहाँवनाः दूमिखां स्वयेगु कुतः यायेमाः । समालोचना यायेगु ज्या सार्थक यायेत मेहनत नं यक्व यायेमाः ।

छगू सफूया समालोचना पिदनेधुंकाः सफू च्वमि व ब्वमियात छु उपलब्धि दइ ?
समालोचनाया ज्या धयागु कृतिया गुण व दोषया मूल्यांकन यानाः निष्कर्ष न्ह्यब्वयेगु खः । थ्व ज्या समालोचनात्मक रुपं, सिद्धान्त व पद्धतिया लिधंसाय् यायेमाः । साहित्यिक समालोचनाया मू उद्देश्य धइगु च्वमिया कलात्मक चेतनायात परिष्कृत यायेगु, कृतिया महत्वयात स्थापित यायेगु, ब्वमिलिसेया संवादयात अझ प्रभावकारी यायेगु
खः । छुं नं कृतिया गुण व दोषया मूल्यांकन यानाः सर्जकं थःगु पक्ष व कमजोरीया बारे सीकेगु याइ । वं वयागु सिर्जनाया सीमा थुइकी । थुकिं सर्जकयात अझ परिष्कृत याइ ।
ब्वमियात गुकथं उपलब्धि जुइखनी धयागु खँय् जितः जनकवि दुर्गालालजुं धयादीगु खँ लुमंसे वः – “डा ज्योतिजुया च्वसु ब्वनातिनि जिं बल्ल शताब्दीपुरुष सत्यमोहनया अरनिकोया श्वेत चैत्य थुल ।” जितः आश्चर्य जुयाः च्वमिजु डा. जोशीजुयात कना । वय्कःयागु लिसः न्यनाः जितः झन गजब ताल – “उकिं ला धयागु छितः, धमाधम समालोचना च्वयादिसं, थुकिया कमि जुयाच्वंगु दु झीथाय् ।” वय्कःयागु थ्व प्रेरणां हे जिं पूर्णरुपं समालोचक जुइत कुतः यानाच्वनागु दु । उलि नांजाःपिं प्रतिष्ठित स्रष्टापिन्त हे समालोचना थुलि उपलब्धिमूलक जू खनिं धयागु वाःचाल ।

छिसं अजिमांया विषयसं नं अध्ययन यानादीगु ल्याखं अजिमांया बारे छुं खँ धयादी ला ?
अजिमां द्यःपिन्त झी नेवाः समुदायया प्राचीन कालंनिसें मू देवी रक्षककथं पुजा यानावःगु खनेदु । ऐतिहासिकरुपं वंशावलीतय्सं नेपालमण्डलया निर्माण लिपा जुजु गुणकामदेवं लुँमधि अजिमां, कंगः अजिमां, म्हेपी अजिमां, ताकाति अजिमां, मैति अजिमां, न्यतमरु अजिमां, बचला अजिमां व लुतिमरु अजिमांयात जिम्मेवारी कायेत इनाप याःगु दावी याइ । वयां लिपा इतिहासय् नेपाल संवत ५८० य् अजिमां द्यःतय्गु सम्मानय् रथ पर्व न्यायेकेगु परम्परा न्ह्याकूम्ह जुजु अमर मल्ल हे खः धकाः नं न्ह्यथनातःगु दु । जुजु शंखदेवं साँखु नगर दयेकूबलय् वय्कलं रक्षाया निंतिं बज्रजोगिनी देय्गः दयेकादीगु धकाः सीदु । अजिमां द्यःत थुकथं झीगु इतिहासय् मिसा दैवीय रक्षकया रुपय् प्रमाणित जुयाच्वंगु दु व स्थानीय देवताया रुपय्आ राधना व कृतज्ञताया लिसें पुजा यानातःगु दु ।
नेपालमण्डलय् न्हापांनिसें इलय् ब्यलय् पिनेयापिं दुहाँवयाः थःगु संस्कृति धर्म नं ज्वनावल, नापं थनयागु परम्परा व रीति–रिवाज नं आत्मसात यानायंकल । बिस्तार बिस्तारं नेपालय् बौद्ध व हिन्दू धार्मिक परम्पराया संश्लेषणया उत्पादनया रुपय् स्थानीयरुपं पुजा याइपिं अजिमां द्यःतय्त बौद्ध व हिन्दू व्याख्या बियायंकेगु यात । अजिमांयात छुं शक्तिशाली हिन्दू देवतातय्गु शक्तिया रुपय् नं व्याख्या यायेगु शुरु जुल व सकल अजिमांयात अष्टमातृकाया भाग व कालीया छगू विराट रुपया कथं कायेगु यात । न्हूगु म्हसीका बियायंकल – लुँमधि अजिमांयात भद्रकाली धायेगु यात, कंगः अजिमां चामुण्डा जुल, लुति अजिमांयात इन्द्रायणी नां बियाहल । धार्मिक आत्मसात यायेगु थ्व प्रक्रियाय् स्थानीय द्यःतय्गु मौलिक पहिचान तनावनीगु वा गलत व्याख्या जुइगु व अन्ततः ल्वःमनीगु जक मखु, थ्व स्थानीय अजिमांतय्गु न्हूगु पहिचानलिसे स्वानाच्वंगु धार्मिक प्रचलनं आपालं स्थानीय परम्परा व पुजाया स्वरुपयात क्वत्यलाबिल ।
उकिं जिगु अध्ययनय् जिं अन्वेषण यानाच्वनागु विषयत जुल – धात्थें अजिमां द्यःपिनि मौलिक रुप छु खः ? अजिमां धर्म नेवाः धर्मया अभिन्न अंग खःला कि धार्मिक एकीकरणं यानाः छगू बफर धर्म जुयावंगु खः ? अजिमां द्यःपिन्सं नेवाः मूल्य मान्यता, नेवाः परम्परा व नेवाः संस्कृतिया प्रतिध्वनित्व गुकथं याःगु सीदु ? आदि । जिं तर्क यायेत स्वयागु थ्व खः कि देय् दुने नेवाः समुदायलय् अजिमां द्यःया पुजा यायेगु ज्याय् अझ नं थःगु आन्तरीक स्थानीय परम्परा व संस्कार कायम हे दु । अजिमां धर्म यथावत दनि । अजिमां द्यःतय्त आः नं केन्द्रीय पदया प्रमुखता बियातःगु दु । जन्म व मृत्युया सम्पूर्ण जीवनचक्रया घटनाया अध्यक्षताय् थुपिं द्यःतय्गु विशिष्ट पद व भूमिका अक्षुण्ण संरक्षित जुयाच्वंगु दु । थुपिं मिसा द्यःतय्सं प्राकृतिक प्रकोप, विशेष यानाः महामारी, ल्वय्पाखें मनूतय्त रक्षा याइ । विशेष यानाः मचा बुइकेबलय् सुरक्षित प्रसवया निंतिं, छेँजःया रक्षाया निंतिं, नेवाः छेँजःदुने मिसा व मांपिन्सं म्हितीगु सुरक्षात्मक व नेतृत्वया भूमिकायात प्रतिबिम्बित याइगु करुणामय, सुलभ उपस्थितिया रुपय् अजिमां द्यःपिन्त कायेगु याइ ।
थ्व स्थानीय अजिमांपिनिगु मानवीय बाखं, इमिगु अन्तरसम्बन्ध, द्वन्द व भेलाया बयान यायेगुलिइ लोकबाखं व किम्बदन्तिया भरमार दु । अजिमांपिनिगु आदर “पूर्खा पुजाया” छगू ब्व जुइफु धइगु सम्भावित अनुमानया जन्म बियाच्वंगु दु, गुगु आः नं नेवाःतय् दथुइ प्रचलित दु । अझ, नेवाः समाज थःगु न्हापाया इलय् परिवारय् मिसातय्सं अग्रणी भूमिका म्हितूगु सशक्त मातृसत्तावादी जूगु विश्वास यानातःगुलिं अजिमांपिन्त नेवाः आदिवासी संस्कृति व मूल्य मान्यता प्रणालीया मातृसत्तावादी प्रकृतिया प्रतिनिधित्व याइगुकथं नं व्याख्या यायेज्यू ।

छिसं नेवाः मिसा साहित्यकारपिन्त हःपाः तिबः बिइगु निंतिं साहित्यिक संस्था नीस्वनाः ज्या न्ह्याका च्वनादीगु दु, थुकिया लिच्वः छु वयाच्वंगु दु ?
नेपालभाषाय् मिसा साहित्यकारपिंनापं सम्बन्धित मुक्कं स्वंगू संस्थाय् दुग्यंक ज्या यानागु दु । न्हापां संलग्न जुयागु निगुलिं संस्थात थःथःगु पहलं बांलाक न्ह्यानाच्वंगु दु । निदँ न्ह्यःनिसें विशेषरुपं न्हू पुस्ताया मिसा कवितय्त प्रवद्र्धन याइगु, इमिगु सुलाच्वंगु प्रतिभायात ब्वलंकेगु , अले सामाजिक व राजनीतिक चेतना जागरण यानाः कविताया माध्यमं अन्याय व विभेद विरुद्ध सः थ्वयेकेगु निंतिं नं कुतः यायेत हःपाः बिइगु आज्जु तयाः “कविताया लाय्कू” संस्था नीस्वनागु खः । उकिया लिच्वःकथं १३म्ह नवोदित कविपिं पिहाँवःगु दु । थाय् थासय् जूगु कविता गोष्ठीइ ब्वति कायेत सःताच्वंगु दु । नापं कविता पत्रिकाय् प्रकाशन नं जुयाच्वंगु दु । बिस्तार बिस्तारं कविताया जाः थकायेत कुतः नं जुयाच्वंगु दु ।

दकले लिपा छिगु भविष्यया योजना छु छु दु ?
जिगु भविष्यया योजनाय् थीथी ज्या सिधय्केगु बिचाः दु – (क) दकलें न्हापां “आधुनिक काव्य व विद्रोहया सः” नेपालभाषाय् समालोचना संग्रह (भाग १) पिकायेगु ज्या पूवनेधुंकल धाःसां पाइमखु । याकनं हे विमोचन जुइत्यंगु दु । (ख) अजिमा धर्मया अन्वेषण व अध्ययन सिधयेकाः मेगु दँय् अंग्रेजी भाषं सफू प्रकाशन यायेगु जिगु बिचाः दु । (ग) नेपालभाषाया समसामयीक कविताया बारे समालोचना संग्रह (भाग २) याकनं पिकायेगु कुतः याये । (घ) जिं भाषा शास्त्रय् उच्चतम डिग्री हासिल यानाम्ह जूगुलिं भाषा व साहित्यया दथुइयागु क्वातुगु सम्बन्धया बारे नं सैद्धान्तिक पक्षत कयाः अन्वेषणात्मक च्वसु च्वयेमाःगु महसूस जू । साहित्यपाखे अप्वः रुचि दुगु जुयाः भाषा सम्बन्धी नं भचा ध्यान बिइमाःगु खँ जितः आभाष जू । जिगु आयु व स्वास्थ्यं ब्यूतले थःगु मांभाय् व साहित्यया सेवा यायेगु संकल्प जिगु नुगलय् दु । •